Gestolen schilderij na 25 jaar terug terecht
1996, de paters norbertijnen van de Abdij van Park worden slachtoffer van een kunstroof. Dieven gaan aan de haal met twee schilderijen uit de Sint-Jan Evangelistkerk: De Emmaüsgangers en Rebekka geeft Eliëzer te drinken, alle twee van de hand van Pieter Jozef Verhaghen. Sindsdien ontbreekt elk spoor. Tot enkele maanden geleden plots een mysterieuze e-mail in de inbox van ons onthaal terechtkwam.
Geklasseerd als spam
“Coordonnées demandées pour une restitution d'un bien” berichtte de e-mail die op 13 mei 2020 in de inbox van het museumonthaal belandde. De e-mail bestond uit niet meer dan twee zinnen. Onthaalmedewerkster Penny Peeters was niet meteen overtuigd: “De e-mail gaf niet veel informatie prijs. Er stond enkel te lezen dat de gerechtelijke rechtbank van Parijs over wilde gaan tot de restitutie van een goed. En de vraag om een contactpersoon door te geven. Ook de handtekening met een foto zag er nogal frauduleus uit.”
Omdat de balie heel wat spammails ontvangt, vroeg Penny raad aan Stefan Van Lani, de domeinbeheerder van de Abdij van Park. Ook hij vertrouwde de e-mail niet. Het mailtje werd prompt geklasseerd als spam.
“Niet veel later ontvingen we een aangetekend schrijven van het Tribunal de Paris, gericht aan de paters norbertijnen”, vertelt Penny. De brief had dezelfde inhoud als de e-mail. “Op dat moment voel je je wel schuldig. Plots besef je dat het niet veel had gescheeld of het gestolen kunstwerk was nooit tot bij ons geraakt.” Deze keer werd de vraag met de nodige ernst behandeld, waarna de bal aan het rollen ging.
In mysterie gehuld
Het dossier kwam terecht bij Candice Van Heghe, verantwoordelijke tentoonstellingen bij PARCUM. Zij was onmiddellijk geïntrigeerd door het verhaal: “Het voelde alsof we in een echte kunstdetective waren beland. In het abdijarchief was over de diefstal weinig documentatie terug te vinden en het eerste contact met het Tribunal de Paris maakte ons ook niet veel wijzer.”
Omdat het schilderij deel uitmaakte van een lopend onderzoek, kon de gerechtelijke rechtbank van Parijs niet veel informatie vrijgeven. Ook de conditie waarin het werk zich bevond bleef onduidelijk tot het schilderij effectief terug in de abdij was. “Het schilderij was ingepakt bezorgd aan de verantwoordelijke bij het Tribunal de Paris. Onder geen beding mocht zij het werk uitpakken, zelfs niet toen ik daar telefonisch op aandrong.”
Een gestolen schilderij naar België halen in tijden van een pandemie is geen sinecure. “Het transport moest meermaals uitgesteld worden”, vertelt Van Heghe. “In september vond het proces rond Charlie Hebdo plaats, dan golden er weer strengere maatregelen… Uiteindelijk kon het kunstwerk veilig vanuit Parijs naar de abdij worden vervoerd, met een negatieve coronatest op zak én twee transportwagens.”
De vondst van het gestolen schilderij doet iedereen dromen van een tweede mirakel. “Jammer genoeg is er niets bekend over het tweede gestolen schilderij. Hopelijk komt ook dat snel boven water. Het feestjaar van de norbertijnen zou hiervoor alvast een mooie gelegenheid zijn” besluit Van Heghe.
Pieter Jozef Verhaghen, Rebekka geeft Eliëzer te drinken, 1799
Pieter Jozef Verhaghen (1728-1811) was een Zuid-Nederlands schilder en wordt gezien als de laatste schilder uit de school van Rubens. Verhaghen, geboren in Aarschot, produceerde vooral grote historiestukken met religieuze en mythologische thema’s. Zijn voornaamste opdrachtgevers waren dan ook kerken en abdijen, met name de norbertijnen.
De iconografie is terug te brengen op een passage uit het Oude Testament (Genesis 24). Deze vertelt hoe Abraham, de vader van Isaak, zijn knecht Eliëzer de opdracht geeft een bruid voor Isaak te zoeken. Uitgedroogd stopt Eliëzer bij een waterput. Rebekka, behulpzaam als ze is, geeft hem te drinken. Op dat moment beslist Eliëzer Rebekka mee te nemen als bruid voor Isaak.
50 kerkdiefstallen per jaar
Een gestolen schilderij of een kelk die plots ontbreekt, het zijn helaas geen alleenstaande feiten. “Jaarlijks vinden er zo’n 35 à 50 kerkdiefstallen plaats waarbij kunstvoorwerpen worden gestolen”, weet Lucas Verhaegen van de federale gerechtelijke politie. Dat een schilderij zoals dat van de Abdij van Park weer boven water komt is uniek, als je weet dat slechts 5 procent van de kunstdiefstallen wordt opgelost.” Wie als slachtoffer dus hoopt op een snelle afhandeling is eraan voor de moeite. “De meeste voorwerpen vinden wij niet gauw terug. Meestal gaat daar tien tot vijftien jaar over, vaak zelfs nog meer.”
In de loop van de jaren groeide een samenwerking tussen de federale gerechtelijke politie en PARCUM. Op vraag van het Agentschap Onroerend Erfgoed startte PARCUM met een werking rond veiligheidszorg voor gebouwen van de eredienst. “We zetten hierbij vooral in op preventie”, vertelt Judith Delbaere, adviseur religieus erfgoed. “Beheerders van religieuze gebouwen kunnen bij ons terecht voor eerstelijnszorg, en daarnaast organiseren we vormingen en helpen we bij het opstellen van een calamiteitenplan.”
De dienstverlening bij PARCUM gaat verder dan inbraak- en diefstalpreventie. Ook brandpreventie, vandalisme, waterschade… staan op de radar van het expertisecentrum. Een belangrijk onderdeel van het aanbod van PARCUM is het opstellen van een calamiteitenplan. Zo'n plan omvat een risicoanalyse, een actieplan en een noodplan. "Na het opstellen ervan heeft de erfgoedbeheerder een duidelijk zicht op de pijnpunten en acties. Een gebouw van de eredienst beveiligen tegen diefstal hoeft niet duur te zijn. Bij PARCUM hanteren we de volgende beveiligingsfilosofie: zet eerst in op organisatorische maatregelen, dan fysieke maatregelen en pas als laatste elektronische maatregelen”, besluit Judith Delbaere.
Vragen over veiligheid in je gebouw?
Bij een goed veiligheidsbeleid voor je gebouw van de eredienst komt heel wat kijken. Toch kan je zonder grote investeringen de veiligheid verbeteren. Verrassend eenvoudige acties kunnen een groot verschil maken. PARCUM kan je helpen bij het opstellen van een calamiteitenplan op maat van jouw gebouw. Contacteer ons!
Andere interessante blogartikels
Het ABC van het topstukkenbeleid
Onze PARCUM-collega’s Lotte en Bert waren op 13 november aanwezig op de informatiedag van het Departement Cultuur, Jeugd en Media en FARO over het Topstukkendecreet en -beleid van de Vlaamse Overheid.
Kunst op verwijzing in het museum
Dit voorjaar en najaar liepen in ons museum twee Kunst-op-verwijzing-trajecten. Via het traject worden de deelnemers op weg gezet naar meer levensplezier en levenskwaliteit via de spiegel van de kunst. Want wie zich goed voelt en positieve ervaringen heeft, versterkt ook de eigen gezondheid. De sessies zijn vooral bedoeld voor langdurige zieken, die omwille van hun situatie sociaal geïsoleerd dreigen te geraken.
Ken jij de monastieke gebarentaal?
Het Europees netwerk voor immaterieel erfgoed van kloosters en abdijen kwam van 23 tot 27 oktober samen in de Franse Trappistenabdij Sept-Fons in Dompierre-sur-Besbre. De Abdij van Sept-Fons werd gesticht in 1132. Vandaag is er nog een levende gemeenschap aanwezig die heel wat immaterieel erfgoedpraktijken beoefend zoals de minder gekende praktijk: de monastieke gebarentaal.