Theater Elckerlyc: kerk als foyer en evenementenruimte
De voormalige Onze-Lieve-Vrouw van Gratiekerk in Antwerpen doet vandaag dienst als foyer van Theater Elckerlyc en als evenementenruimte. In het ontwerp ging aandacht naar reversibele ingrepen en een innovatieve vloeropbouw van vloerverwarming afgewerkt met een print van het historische vloerpatroon.
2000 Antwerpen
Historiek
Kort nadat de gronden van de geslechte Spaanse vesten werden vrijgegeven, gaven de jezuïeten opdracht voor de bouw van een klooster en een school, gebaseerd op een ontwerp uit 1871. Enkele jaren later besloot men naast het Jezuïetencollege ook een kerk op te richten, gewijd aan Onze-Lieve-Vrouw van Gratie. In 1878 dienden J. Bilmeyer en J. Van Riel een bouwaanvraag in voor een neogotische kruisbasiliek. De kerk werd in 1909 voltooid met twee westtorens, waarvoor Bilmeyer het bouwdossier opstelde.
Tussen 2006 en 2022 werd de kerk mede gebruikt door de Poolse gemeenschap. Het aanpalende Theater Elckerlyc, eveneens gebouwd in opdracht van het Jezuïetencollege tussen 1955 en 1957, ontwikkelde in 2017 het idee om de kerk te gebruiken als foyer en evenementenruimte.
Realisatieproces
In 2022 werd de kerk aangekocht, waarna een traject van vergunningen en voorbereidende studies werd opgestart. Hoewel de vergunningsprocedure bijna twee jaar in beslag nam, konden de effectieve verbouwingswerken dankzij die grondige voorbereiding op zes maanden worden afgerond. Na een proefperiode vanaf april 2025 volgde in oktober 2025 de officiële opening.
Voor de interieurarchitectuur werd samengewerkt met Content Architects. Daarnaast werden een beheersplan en een bouwhistorisch onderzoek aangeleverd door Erfgoed en Visie. Het contract met Monumentenwacht werd bij de verkoop overgedragen. De dagelijkse coördinatie van het herbestemmingstraject lag grotendeels bij de eigenaars, Theater Elckerlyc.
Met respect voor het erfgoed
Bij het ontwerp werd bijzondere aandacht besteed aan de reversibiliteit van de ingrepen. Zo zijn de zitbanken op maat ontworpen om te passen en te steunen op de trappen naar het koor. In de biechtstoelen werden een jetonautomaat en een tapinstallatie geïntegreerd. Bij de biechtstoel met tap werden links en rechts kasten toegevoegd voor glazen, zodat bezoekers er zelf bier kunnen tappen. Door het gebruik van gordijnen kunnen kleinere ruimtes tijdelijk worden afgesloten, zonder toevoeging van vaste constructies.
Voor de erfgoedzorg wordt samengewerkt met Herita, dat via een erfgoedrekening giften beheert voor toekomstige ingrepen. De liturgische collectie werd reeds vóór de aankoop overgebracht naar een Jezuïetenhuis. Het orgel is momenteel niet bespeelbaar en wordt voorlopig niet gerestaureerd vanwege de hoge kostprijs.
Comfort en techniek
Door het gebruik van akoestische materialen tegen de kerkmuur ter hoogte van de tribune, aangevuld met de stoffering van zetels en stoelen en het gebruik van matten, werd de akoestiek aangepast aan het gebruik als evenementenruimte. Daarnaast werd een flexibel verlichtingssysteem geïnstalleerd, waarbij kleur en lichtsfeer kunnen worden aangepast aan verschillende activiteiten. Het gebouw werd op diverse plaatsen voorzien van elektriciteit, onder meer bij wanden, pilaren en in bestaande luchtroosters.
Er werd vloerverwarming aangebracht boven de oorspronkelijke vloer, afgewerkt met een print van het historische vloerpatroon. In het koor is de originele vloer nog wel zichtbaar. Tot slot werden de historische deuren brandwerend bekleed.
Bronnen:
Gesprek met Theater Elckerlyc – 04/2026
Inventaris onroerend erfgoed: Onze-Lieve-Vrouwecollege of Jezuïetencollege (Onze-Lieve-Vrouwecollege of Jezuïetencollege | Inventaris Onroerend Erfgoed)
Inventaris onroerend erfgoed: Kerk Onze-Lieve-Vrouw van Gratie (Kerk Onze-Lieve-Vrouw van Gratie | Inventaris Onroerend Erfgoed)
Inventaris onroerend erfgoed: Zaal Elckerlyc (Zaal Elckerlyc | Inventaris Onroerend Erfgoed)
Andere herbestemde kerken
Gemeentelijk Administratief Centrum Zoersel
Van Bethaniënhuis naar gemeentehuis: dit voormalige kloostergebouw is niet weg te denken uit het collectief geheugen van Sint-Antonius.
Cultuurcentrum Mechelen
Na een turbulente geschiedenis heeft deze voormalige kloosterkerk de rust hervonden als bedrijvig cultuurcentrum van Mechelen.
Centre culturel La chapelle
Een Mariakapel met een uitzonderlijke wisselwerking tussen religie en cultuur.