Stof met een verhaal
De herbestemming van liturgisch textiel
Inventariseren, waarderen en selecteren: zorg voor religieus erfgoed in beweging
Bij Erfgoed Haspengouw wordt op maat ondersteuning geboden aan meer dan 120 kerkcollecties in elf Zuid-Limburgse gemeenten. De regio kent een rijke religieuze traditie, maar het kerkenlandschap is sterk in verandering. Door de onttrekking van kerken aan de eredienst groeit de nood aan doordachte herbestemmingen, niet alleen voor de gebouwen, maar ook voor het roerend erfgoed dat erin bewaard wordt.
Wat bewaren we en waarom?
Een herbestemmingstraject start met een zorgvuldige inventarisatie, gevolgd door het waarderen en selecteren van het erfgoed. Waarderen is een participatief proces waarbij niet alleen kunsthistorische of historische waarden worden bekeken, maar ook de betekenis voor de lokale gemeenschap en de rol van de kerkfabriek. Zo wordt duidelijk wat waardevol en betekenisvol is én voor wie.
Herbestemming van liturgisch textiel
Bijna elke kerk bezit omvangrijke collecties liturgisch textiel. Deze stukken hebben vaak een hoge erfgoedwaarde, maar worden even vaak bewaard in bananendozen, in kelders of op zolders, onder weinig ideale omstandigheden. Wanneer textiel geen erfgoedwaarde bezit, wordt traditioneel overgegaan tot afstoting.
Volgens de geldende richtlijnen moet afgestoten liturgisch textiel vernietigd worden, bijvoorbeeld door verbranding, zodat geen enkel spoor achterblijft.
Dat wringt. Want ook wanneer bepaalde erfgoedwaarden ontbreken, blijft het liturgisch textiel een getuige van het verleden. Het waren ooit kostbare materialen, aangekocht met grote financiële inspanningen. Ze verbonden parochies en gemeenschappen, maakten deel uit van belangrijke rituelen en droegen bij aan de identiteit van een plek. Dat alles zomaar vernietigen? Dat voelde als een gemiste kans.
Van verbranding naar creatieve herbestemming
Vanuit die overtuiging ontstond het project Herbestemming Liturgisch Textiel. Binnen dit project wordt het textiel nog steeds “vernietigd” in zijn oorspronkelijke kerkelijke functie, maar niet langer door verbranding. In plaats daarvan worden de paramenten volledig ontmanteld. Kazuifels, koorkappen en andere liturgische gewaden worden zorgvuldig uit elkaar gehaald tot… stof.
Maar het is stof met een verhaal. Met een geschiedenis.
En precies dat verhaal krijgt een nieuw leven.
De vrijgekomen materialen worden ingezet in uiteenlopende projecten. Tijdens workshops voor kinderen en volwassenen wordt eerst stilgestaan bij de geschiedenis en betekenis van kazuifels, koorkappen of middeleeuwse reliekbeursen. Daarna gaan deelnemers zelf creatief aan de slag met de stoffen en applicaties. Ze maken nieuwe objecten, zoals beursjes, bladwijzers of kleine kunstwerken, waarin het verleden tastbaar blijft.
In 2025 ontwierpen de misdienaars van de Onze-Lieve-Vrouw-Tenhemelopnemingkerk in Sint-Truiden zelfs een volledig nieuw kazuifel, met applicaties in het thema van de veertigdagentijd. De applicaties werden vervaardigd uit stof van oude paramenten. Zo werd oud textiel geïntegreerd in een nieuw liturgisch gewaad dat opnieuw gedragen wordt tijdens de veertigdagentijd.
Ook lokale vrijwilligers die totebags ontwerpen of een kunstenares die juwelen maakt, werken met het herbestemde textiel. Voorstellen worden zorgvuldig bekeken en waar mogelijk ondersteund. Op die manier krijgt de gemeenschap zelf de kans om textiel met een oude geschiedenis een nieuw leven te schenken.
Een tweede, derde of zelfs “eeuwig” leven
Textiel is een kwetsbaar en vergankelijk materiaal wanneer het niet met zorg wordt behandeld. Maar door creativiteit, betrokkenheid en respect kan het een tweede, derde of zelfs een “eeuwig” leven krijgen.
Zo blijft religieus erfgoed niet alleen bewaard in depots of inventarissen, maar leeft het voort in handen, verhalen en nieuwe betekenissen , gedragen door de gemeenschap zelf.